Ερευνητικό Hub
Τομέας Συμμετοχικής Έρευνας Προγράμματος
Καλώς ορίσατε στο Ερευνητικό Hub του Τομέα Συμμετοχικής Έρευνας του Προγράμματος Ψυχοκοινωνικής Παρέμβασης Εφήβων και Νέων.
Το Πρόγραμμα λειτουργεί δομικά ως ένα ζωντανό εργαστήριο αναστοχασμού, συμμετοχικής έρευνας και συνεκπαίδευσης. Αποτελεί το κεντρικό πεδίο σχεδιασμού, υλοποίησης και απολογισμού των πολιτισμικών κοινοτικών ψυχοκοινωνικών μας παρεμβάσεων, προσφέροντας παράλληλα ένα σταθερό πλαίσιο για τη συνεκπαίδευση των μελών του.
Οι Στόχοι του Hub
Το Ερευνητικό Hub γεννιέται μέσα από την ανάγκη να συγκροτήσουμε μία ερευνητική ομάδα, να εμβαθύνουμε το έργο μας και να σχεδιάσουμε στρατηγικά τα επόμενα βήματά μας. Στο πλαίσιο αυτό, αξιοποιούμε συστηματικά τις επιστημονικές μας συνεργασίες και συγκεκριμένα με:
Επιστημονική Εγκυρότητα & Αξιολόγηση
Για εμάς, η θεωρία και η πράξη συνδιαλέγονται συνεχώς. Η συνολική λειτουργία του Προγράμματος αποτιμάται σε ετήσια βάση (διαδικασία μεταπαρακολούθησης), ενώ η μεθοδολογία, οι υποθέσεις εργασίας και η στοχοθεσία μας υποβάλλονται σε συστηματικό ερευνητικό έλεγχο, διασφαλίζοντας την επιστημονική εγκυρότητα των παρεμβάσεών μας.
Συναντήσεις & Δράσεις
Οι συναντήσεις του Hub πραγματοποιούνται σταθερά μία Δευτέρα κάθε μήνα, 13:00 - 15:00.
Ανακοινώσεις & Δημοσιεύσεις
«Ταυτότητες σε Μετάβαση: Μια Κοινωνιοψυχολογική Διερεύνηση της Εφηβικής Εμπειρίας και των Αναπαραστάσεων της Παραβατικότητας μέσω των Κοινοτικών Εργαστηρίων»
Περικλής Αντωνακάκης & Μυρσίνη Κουφίδη
Θεωρητικό Πλαίσιο
Ο κοινωνικός αποκλεισμός ορίζεται ως μια πολυδιάστατη διαδικασία διάρρηξης των κοινωνικών δεσμών και αποσύνδεσης του ατόμου από την ηθική και κοινωνική τάξη, γεγονός που οδηγεί σε ανεπαρκή κοινωνική συμμετοχή (Φερώνας, 2008, σ. 62–63). Εντός αυτού του πλαισίου, ο πολιτισμός λειτουργεί ως ένα ευρύ δίκτυο αναπαραστάσεων και συστημάτων αξιών που επιτρέπει στα υποκείμενα να προσανατολίζονται στον κοινωνικό κόσμο και να επικοινωνούν (Sartawi, 2015, σ. 341–343· Schember et al., 2015). Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις αποτελούν μέσα εξοικείωσης με το περιβάλλον, ενώ η κοινωνική ταυτότητα —ως ιδιαίτερος τύπος αναπαράστασης— καθορίζει τη «θέση» του ατόμου και διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για την ενεργή εμπλοκή του στο κοινωνικό πεδίο (Moscovici, 1976/1998· Andreouli & Chryssochoou, 2015, σ. 311–312).
Η παρούσα μελέτη εστιάζει στην εφηβεία, μια περίοδο έντονων αναπτυξιακών αλλαγών όπου το άτομο επαναδιαπραγματεύεται τη θέση του στην οικογένεια, το σχολείο και την κοινωνία (Κουρκούτας, 2020). Για τους/τις έφηβους/ες που υφίστανται αποκλεισμό, οι προκλήσεις αυτές προσλαμβάνουν ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις, λόγω της κοινωνικής ευαλωτότητας που αντιμετωπίζουν. Στο πλαίσιο αυτό, αναδεικνύεται η αξία διερεύνησης της εμπειρίας των ίδιων των εφήβων μέσα από τον λόγο τους αναλύοντας τις κοινωνικές αναπαραστάσεις που κατασκευάζουν για φαινόμενα όπως η παραβατικότητα των ανηλίκων.
Στόχος & Μεθοδολογία
Πιο συγκεκριμένα, η μελέτη επιδιώκει να αναδείξει πώς οι έφηβοι/ες, που συχνά βιώνουν τον αποκλεισμό, μετασχηματίζουν τις εννοιολογήσεις τους για την παραβατικότητα και πώς η υιοθέτηση νέων ρόλων διευρύνει τις αναπαραστάσεις για τον εαυτό και τους άλλους.
Γι' αυτό τον λόγο κρίθηκε ως ιδιαίτερα κατάλληλη η εξέταση της ομάδας των Κοινοτικών Εργαστηρίων, καθώς πρόκειται για πρακτικές ψυχοκοινωνικής παρέμβασης με στόχο την ένταξη των εφήβων. Αναλυτικότερα, τα εργαστήρια αυτά λειτουργούν ως ομάδες διαλόγου, όπου έφηβοι/ες και επαγγελματίες επεξεργάζονται βιωματικά ζητήματα που αφορούν συλλογικές διεκδικήσεις, δικαιώματα μειονοτήτων και κοινωνικοπολιτικά θέματα.
Αποτελέσματα
Από την ανάλυση αναδύθηκαν κεντρικοί άξονες που αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα της εφηβικής εμπειρίας:
Βία & Παραβατικότητα
Η παραβατικότητα αναπαρίσταται ως ένα καθημερινό, «κανονικοποιημένο» φαινόμενο που υπερβαίνει τα εθνικά όρια. Οι έφηβοι φαίνεται ότι δίνουν έμφαση στη διάσταση δικαίου ψάχνοντας τα αίτια που προκάλεσαν μια παραβατική συμπεριφορά, ανεξάρτητα από το πως αυτή κατηγοριοποιείται με βάση τον νόμο. Η βία συχνά αναπαρίσταται ως «αναγκαία απάντηση» (αυτοδικία) σε περιπτώσεις σχολικού εκφοβισμού όταν οι θεσμοί (εκπαιδευτικοί, κράτος) αποτυγχάνουν να προστατεύσουν το άτομο. Παράλληλα, καταγράφεται έντονη κριτική στην κρατική/αστυνομική βία, η οποία εκλαμβάνεται ως αυθαίρετη και κατασταλτική.
Εξαρτήσεις & Ψυχική Υγεία
Η χρήση ουσιών (vape, κάνναβη) εμφανίζεται ως πλήρως «κανονικοποιημένη» στην εφηβική κουλτούρα, σε αντίθεση με το αλκοόλ που θεωρείται συνήθεια των ενηλίκων. Η άρνηση λήψης φαρμακευτικής αγωγής συνδέεται με τη δυσπιστία προς το πλαίσιο φιλοξενίας (π.χ. camps) και τον φόβο του κοινωνικού στίγματος («να μη γίνω τρελός»).
Δομές Παιδικής Προστασίας
Αναδεικνύεται το ισχυρό στίγμα του «παιδιού της δομής», το οποίο βιώνεται μέσω του οίκτου των εκπαιδευτικών («καημένο») ή της περιθωριοποίησης στο σχολείο. Οι έφηβοι φαίνεται ακόμα να ασκούν κριτική στις απρόσωπες γραφειοκρατικές διαδικασίες, όπου αντιμετωπίζονται ως «περιπτώσεις-φάκελοι» και όχι ως υποκείμενα με δικαίωμα στη λήψη αποφάσεων για τη ζωή τους.
Κοινωνικοπολιτικά Ζητήματα & Συλλογική Δράση
Θέματα όπως η μετανάστευση, ο ρατσισμός και συλλογικά τραύματα (π.χ. μεγάλα γεγονότα διαμαρτυρίας για τα Τέμπη) λειτουργούν ως σημεία διεκδίκησης αξιών, όπως η δικαιοσύνη. Τέλος, η σύνδεση του προσωπικού τραύματος με τη συλλογική δράση επιτρέπει στους/στις εφήβους/ες τη μετάβαση από μια θέση αποκλεισμού σε μια ενεργό πολιτική ταυτότητα.
Συμπεράσματα
Η μελέτη αναδεικνύει ότι τα Κοινοτικά Εργαστήρια λειτουργούν ως ένας «ασφαλής χώρος», όπου το στίγμα υποχωρεί και οι έφηβοι μπορούν να εκφραστούν χωρίς το φόβο της περιθωριοποίησης. Η ομάδα προσφέρει τη δυνατότητα μετάβασης από «αμαυρωμένες» ταυτότητες αποκλεισμού στην κοινωνική αναγνώριση και συμμετοχή.
Μέσω της έκφρασης στον δημόσιο λόγο και της ομότιμης υποστήριξης, οι έφηβοι/ες έχουν τη δυνατότητα να επαναπροσδιορίσουν τα ταυτοτικά τους χαρακτηριστικά και να μεταβούν σε μια θέση υποκειμένου διεκδίκησης δικαιωμάτων. Η συμμετοχή σε μια κοινοτική ομάδα, όταν παρέχει ένα σταθερό σημείο κοινωνικής αναφοράς εκτός των κλειστών δομών, αναδεικνύεται σε ισχυρό μηχανισμό ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης και ένταξης, επιτρέποντας στους εφήβους να επαναπροσδιορίσουν την ταυτότητά τους πέρα από τις κυρίαρχες στιγματιστικές αναπαραστάσεις.
Βιβλιογραφία
Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία
Andreouli, E. & Chryssochoou, X. (2015). Social representations of national identity in culturally diverse societies. In Sammut, G., Andreouli, E., Gaskell, G., & Valsiner, J. (Eds.), The Cambridge handbook of social representations (pp. 309–322). Cambridge University Press.
Duveen, G. (2007). Culture and social representations. In Valsiner, J., & Rosa, A. (Eds.), The Cambridge handbook of sociocultural psychology (pp. 545–559). Cambridge University Press.
Moscovici, S. (1976/1998). Η ψυχανάλυση, η εικόνα της και το κοινό της. Οδυσσέας.
Sartawi, M. (2015). Exploring stability and change through social representations: towards an understanding of religious communities. In Sammut, G., Andreouli, E., Gaskell, G., & Valsiner, J. (Eds.), The Cambridge handbook of social representations (pp. 341–357). Cambridge University Press.
Schember, E., Tuselli, A., Fasanelli, R., & Galli, I. (2015). The internal structure of the social representation of culture: An empirical contribution. IJASOS-International E-journal of Advances in Social Sciences, 1(2), 174–179.
Ελληνόγλωσση Βιβλιογραφία
Κουρκούτας, Η. (2020). Η Δυναμική της Εφηβείας και οι Αντικοινωνικές Επιθετικές Τάσεις και Συμπεριφορές. Στο Ε. Παπαλεοντίου-Λουκά (επιμ.), Ψυχική Υγεία Παιδιού και Εφήβου (Β' Τόμος). Αρμός.
Φερώνας, Α. (2008). Κοινωνικός αποκλεισμός και κοινωνικές συγκρούσεις. Στο Κονιόρδος Σ. (επιμ.), Όψεις της Σύγχρονης Ελληνικής και Ευρωπαϊκής Κοινωνίας (σσ. 61–89). Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.